Azərbaycan və Polşanın tarix boyunca yaşadığı ağrılı-acılı hadisələr sanki bir-birini davam etdirib. 34 il əvvəl Bakıda azadlıq uğrunda mübarizəyə qalxan xalqımıza rus (Sovet) ordusu necə amansız divat tutmuşdusa, 161 il öncə eyni zorakılığı polyaklara qarşı da edib. Bəli, 1863-cü il yanvar ayının 22-də rus işğalına son qoymaq məqsədilə Polşa tarixində heç zaman unudulmayan Yanvar üsyanı baş verib.
Hafta.az-ın yazdığına görə, Polşanın ən uzunmüddətli müstəqillik üsyanı Krallığın demək olar ki, bütün ərazisini əhatə edib və hətta sonradan Litva, Belarus və Ukraynaya da yayılıb.
Bəs bu üsyan haqqında nə bilirik? Qısaca xatırlamağa çalışaq:
Məlumdur ki, II Aleksandr 1855-ci ildə Rusiya imperatoru, eləcə də Polşa kralı elan edilib. Bu dövrdə Polşaya tətbiq edilən sərt və repressiv rejim müəyyən qədər yumşaldılıb. Buna baxmayaraq, Polşada rus idarəçiliyinin istənilən formasına qarşı çıxan sui-qəsdçi cəmiyyətlər, xüsusən tələbələr və şəhər gənclərinin digər qrupları arasında fəallığını qoruyub saxladılar. Həmin qruplar 1860-cı illərin əvvəllərində vətənpərvərlik nümayişlərinə sponsorluq edəndə, Polşada virtual hökumət başçısı olmuş mötədil islahatçı Qraf Aleksandr Vielopolski bütün radikal gəncləri Rusiya ordusuna cəlb etmək planı hazırladı. Lakin hərbi xidmətə çağırılanlar gizli şəkildə Varşavadan qaçaraq (14-15 yanvar 1863) yaxınlıqdakı meşəyə sığındılar və yanvarın 22-də milli üsyana çağırış manifestini verdilər. Onların sayının xeyli az, üstəlik zəif təchizatlı olmasına və yalnız bir neçə döyüşdə uğur qazanmasına baxmayaraq, üsyançılar şəhərlərdə sənətkarlar, fəhlələr, aşağı zadəganlar və məmur təbəqələri arasında dəstək qazandılar, kənd yerlərində iri mülkədarlara qarşı kəndli üsyanlarını stimullaşdırdılar.
Varşavada paralel hökumət quran üsyançılar 300 min nəfərlik nizami rus ordusuna qarşı pis təlim keçmiş kiçik qoşun hissələri ilə partizan müharibəsi apardılar. Üsyan Polşadan kənarda Litvaya və Belorusun bir hissəsinə yayıldı, Polşanın Prussiya və Avstriya hakimiyyətinin nəzarəti altında olan hissələrindən könüllüləri cəlb etdi. Ümumilikdə 200 min üsyançının rus işğalına qarşı mübarizədə birləşdiyi deyilir.
Mübarizə dövründə üsyançılar 1200-dən çox döyüş və silahlı toqquşma aparıblar. Onlar rəğbət bəsləyən xarici gücləri çar Aleksandra etiraz etməyə razı sala bilsələr də, onlardan həyati ehtiyac duyulan hərbi yardımı ala bilmədilər. Mötədillər üsyançı hökumətdə (iyul ayına qədər) hökmranlığı ələ keçirdikcə və vəd edilmiş kəndli islahatlarının qüvvəyə minməsini gecikdirdikcə, üsyana kütləvi kəndli dəstəyini itirdilər.
Romuald Traugutt inqilabi hərəkata güclü liderlik etmək üçün ortaya çıxanda (oktyabrın ortalarında) üsyan öz dinamizmini itirmişdi. Litva üsyanı “Vilnüs cəlladı” Mixail Nikolayeviç Muravyov tərəfindən vəhşicəsinə yatırıldı, Polşadakı yeni vitse-kral Teodor Berq də eyni şəkildə Varşavada sərt rejim tətbiq etdi və rusların (1863-cü ilin yayında başlayan) islahatları həyata keçirməklə kəndlilərin sədaqətini qazanmaq cəhdləri kənd sakinlərinə üsyançıları tərk etmək üçün əlavə stimul verdi. Üsyançı ordu 1863-64-cü ilin qışından Polşanın cənubunda sağ çıxsa da, Trauqutt və artıq ölkədən qaçmamış üsyanın digər liderləri 1864-cü ilin aprelində həbs olundular. Onların avqustda edam edilməsi Yanvar üsyanının sonu oldu...
Yanvar üsyanı, (1863–64), Polşada Rusiya hökmranlığına qarşı Polşa üsyanı; üsyan uğursuz oldu və Rusiyanın Polşa üzərində daha sərt nəzarəti tətbiq etməsi ilə nəticələndi.
Mənbələrə görə, ilkin uğurlarına baxmayaraq, sonda məğlub olan üsyançılardan 20 min nəfəri döyüşlərdə həlak olub, 1000 nəfərə yaxın fəal isə edam edilib, təxminən 38 min nəfər ağır işlərə və ya sürgünə məhkum edilib (sürgün edilənlərin bəziləri də Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda, artıq mövcud olan və böyüyən Polşa icmasına qoşulublar).
Amma ölümdən qorxmadan onillər boyunca azadlıq yolunu yorulmadan irəliləyən Polşa xalqı yarım əsr sonra müstəqilliyini bərpa edə bilib...
